Το σύμπλεγμα της Κορωνησίας βρίσκεται στην καρδιά του Αμβρακικού κόλπου, ενός από τους σημαντικότερους υδροβιότοπους της Ελλάδας και της Μεσογείου.Η θέση και η μορφή του κόλπου, που δημιουργούν μια μεγάλη και προστατευμένη θάλασσα έκτασης 405 χλμ2 με πλούσια και ποικίλη παράκτια ζώνη, προσέλκυσε tο ανθρώπινο ενδιαφέρον από το βάθος των ιστορικών χρόνων. Ο φυσικός πλούτος της περιοχής έπαιξε και παίζει σημαντικό ρόλο τόσο στην επιβίωσή όσο και στην κουλτούρα των κατοίκων του Αμβρακικού.

Αμβρακικός Κόλπος

Ο Αμβρακικός Κόλπος «βρέχει» συνολικά πέντε Δήμους, δύο Περιφέρειες (Ηπείρου, Δυτικής Ελλάδας), τρείς Περιφερειακές Ενότητες (Άρτας, Πρεβέζης και Αιτωλοακαρνανίας) και 24 Τοπικές και Δημοτικές Κοινότητες . Ο «κλειστός» αυτός κόλπος, μεταξύ Στερεάς Ελλάδας και Ηπείρου, επικοινωνεί με το Ιόνιο Πέλαγος μέσα από το στενό δίαυλο, ανάμεσα στο Άκτιο και την Πρέβεζα, ενώ στο βόρειο τμήμα εκβάλουν οι ποταμοί Άραχθος και Λούρος. Περιλαμβάνει ένα εκτεταμένο μωσαϊκό από υγροτροπικά συστήματα, με ρηχές λιμνοθάλασσες (20 συνολικά) που λειτουργούν ως φυσικά ιχθυοτροφεία, με πλουσιότατες βιοκοινωνίες πανίδας και χλωρίδας, καταπράσινες παραποτάμιες ζώνες και κατάφυτα λασποτόπια, πολυποίκιλη φυτοκοινωνία, πολυάριθμα είδη ενδημικής ορνιθοπανίδας και μεταναστευτικών πουλιών, και σημαντική θαλάσσια πανίδα. Ο Αμβρακικός κόλπος αποτελεί μία από τις σημαντικότερες περιοχές της χώρας για τις χερσαίες, λιμνοθαλάσσιες και θαλάσσιες υδατοκαλλιέργειες, ενώ μπορεί να χαρακτηρισθεί ως μία από τις πλέον εύτροφες περιοχές της Μεσογείου. Πρόκειται δηλαδή για ιδιαίτερα πλούσια σε βιομάζα περιοχή και μια από τις σπουδαιότερες από άποψη βιοποικιλότητας παράκτιες ζώνες της Ελλάδας.

Η ευρύτερη περιοχή αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα υγροτοπικά συστήματα της Ελλάδας σε παροχή προϊόντων, επιστημονικό ενδιαφέρον και αισθητικό κάλλος, ενώ τυχαίνει εθνικής, πανευρωπαϊκής και παγκόσμιας αναγνώρισης και προστασίας. Η θαλάσσια έκταση του Αμβρακικού κόλπου καθώς και οι χερσαίες περιοχές που συνορεύουν με αυτόν ανακηρύχθηκαν Εθνικό Πάρκο το 2008 (Εθνικό πάρκο υγροτόπων Αμβρακικού, ΦΕΚ Δ’ 123/21-03-2008), και χαρακτηρίστηκαν τοπίο φυσικής κληρονομιάς και πολύτιμος φυσικός πόρος, με μεγάλη βιολογική, οικολογική, αισθητική, επιστημονική, γεωμορφολογική και παιδαγωγική αξία. Επιπλέον, η περιοχή εντάχθηκε σε καθεστώς προστασίας, σε τοπικό αλλά και διεθνές επίπεδο, στο πλαίσιο πληθώρας συνθηκών και αποφάσεων (βλέπε κεφ.6, τεύχος Α). Το σύνολο της περιοχής μελέτης έχει ενταχθεί στο ευρωπαϊκό οικολογικό δίκτυο Natura 2000, λόγω της ιδιαίτερης βιολογικής και οικολογικής τους αξίας και προστατεύεται βάση της σχετικής νομοθεσίας. Επίσης η περιοχή προστατεύεται ως υδροβιότοπος στο πλαίσιο της Σύμβασης Ramsar.

Η ιδιαίτερη φυσική ομορφιά του τοπίου και η οικολογική αξία της περιοχής είναι ευρέως γνωστά και προσελκύουν επισκέπτες από όλο τον κόσμο, αποτελεί δε σημαντικό πεδίο πολυεπίπεδης επιστημονικής έρευνας, ειδικότερα σε ότι αφορά την προστασία, αξιοποίηση και διαχείριση του υδροβιότοπου. Αντίθετα, η δυναμική του δομημένου περιβάλλοντος και του πολιτισμικού/πολιτιστικού του τοπίου, σε συσχετισμό πάντα με το σημαντικό φυσικό υπόβαθρο, δε φαίνεται να αξιοποιείται επαρκώς και αποτελεί ένα πεδίο σχετικά ανεξερεύνητο και παρθένο

Κορωνησία

Αρμονικά ενταγμένο στον πλούτο του Αμβρακικού κόλπου, αναδύεται ένα σύνολο από μικρά νησιά (Κορακονήσια), εδαφικές εξάρσεις από ασβεστολιθικούς λόφους που εμπλουτίζουν το επίπεδο τοπίο. Πρόκειται στην πλειοψηφία τους για ακατοίκητα νησιά, κατάφυτα από αγριελιές και πυκνή θαμνώδη βλάστηση. Η μεγαλύτερη νησίδα, η Κορωνησία, είναι κατοικημένη και βρίσκεται στη μέση περίπου των βόρειων ακτών του Αμβρακικού, σε απόσταση 25 χιλιόμετρα από την πόλη της Άρτας, ενώ συνδέεται με την ηπειρωτική χώρα με επιμήκη λωρίδα ξηράς μήκους 5χλμ. (λουρονησίδα, που έχει μεταβληθεί σε αυτοκινητόδρομο), προσφέροντας μια συγκλονιστική πορεία ανάμεσα στις λιμνοθάλασσες Λογαρού και Τσουκαλιό.

Στα νότια και νοτιοανατολικά υπάρχουν δύο νησιά, το Περανήσι και οι Αποθαμένοι, τα οποία συνδέονται με την Κορωνησία αλλά και μεταξύ τους με στενές λουρίδες γης. Οι λουρονησίδες αυτές, εκτός από σπάνιες γεωμορφολογικές διαπλάσεις ξηράς, διαχωρίζουν τα νερά του κυρίως σώματος της θάλασσας του Αμβρακικού από τις αβαθείς λιμνοθάλασσες, ενώ μέσα από φυσικά η τεχνητά ελεγχόμενα ανοίγματα («ιβάρια») τις μετατρέπουν σε φυσικά εκτροφεία μεγάλης ποικιλίας ψαριών. Ακόμα νοτιότερα, στην καρδιά του Αμβρακικού βρίσκονται και οι κατάφυτες βραχονησίδες Βουβάλα, Διαπόρι, Βλάχος, Αγ. Αντώνιος και Βοσκοινάρα (Βουσνάρα) που συμπληρώνουν τα τμήματα στεριάς του υγροτόπου.

Το σύμπλεγμα των νησιών σε κυκλική διάταξη, οι λωρίδες ξηράς που τα συνδέουν και οι εσωτερικές λίμνες που διαμορφώνονται, ενταγμένα όλα στο τοπίο του Αμβρακικού, δίνουν την εικόνα πολυνησιακής Ατόλης – μια ιδιαίτερη και μοναδική περίπτωση για τον Ελληνικό χώρο. Προσφέρουν ένα σπάνιο για τα ελληνικά δεδομένα διπλό λιμνοθαλάσσιο σύμπλεγμα .

Στον αντίποδα της τεράστιας περιβαλλοντικής σημασίας της περιοχής βρίσκονται οι σημερινές κοινωνικές συνθήκες, καθώς η περιοχή φθίνει πληθυσμιακά και αναπτυξιακά. Ελάχιστοι κάτοικοι, ως επί το πλείστο συνταξιούχοι, ελλιπείς υποδομές, ανύπαρκτο δίκτυο εσωτερικών διαδρομών και συνδέσεων, υποβαθμισμένο οικιστικό περιβάλλον και δημόσιος χώρος σε κακή κατάσταση διατήρησης, αλλοίωση ιστορικού χαρακτήρα του οικισμού. Επιπλέον, υπάρχουν άμεσοι κίνδυνοι από το δομημένο περιβάλλον και τις σύγχρονες επεμβάσεις που διαταράσσουν το οικοσύστημα της περιοχής (πχ καταστροφή των κελυφολουρονησίδων, με τη δημιουργία αυτοκινητοδρόμων, καταστροφή των ανοιγμάτων επικοινωνίας μεταξύ λιμνοθάλασσας και κυρίου σώματος του Αμβρακικού, ρύπανση του υδατικού συστήματος από τις υποδομές κλπ.).

ΜΕΤΑΦΟΡΙΚΕΣ ΥΠΟΔΟΜΕΣ ΕΥΡΥΤΕΡΗΣ ΠΕΡΙΟΧΗΣ

Η περιοχή μελέτης καταλαμβάνει γεωγραφικά θέση στο νότιο τμήμα της Περιφέρειας Ηπείρου, και πιο συγκεκριμένα στο νότιο άκρο του Νομού Άρτας. Συνορεύει Βόρεια με το Δήμο Κεντρικών Τζουμέρκων, Νότια με την Περιφερειακή Ενότητα Αιτωλοακαρνανίας, Ανατολικά με τον Δήμο Νικολάου Σκουφά και Δυτικά με την Περιφερειακή Ενότητα Πρεβέζης. Η περιοχή συμπεριλαμβάνεται στην Δημοτική Ενότητα Αμβρακικού του Δήμου Αρταίων, που αποτελείται από 9 τοπικές κοινότητες, ανάμεσα σε αυτές και την Τ.Κ. Κορωνησίας. Συνολικά απέχει από το κοντινότερο αστικό κέντρο της περιοχής, την πόλη της Άρτας, 25χλμ. και από την Πρέβεζα και το λιμάνι (από το οποίο η περιοχή εξυπηρετούνταν ιστορικά) της 63 χλμ., καθώς οι εκβολές του ποταμού Λούρου αποτρέπουν την απευθείας σύνδεση και χρειάζεται να γίνει μεγάλη παράκαμψη στο οδικό δίκτυο.

Το νησιωτικό σύμπλεγμα της Κορωνησίας βρίσκεται σε θέση που σήμερα εξυπηρετείται από την Ιόνια οδό, για την γρηγορότερη πρόσβαση μέσω Άρτας, αλλά και την Αμβρακία οδό που εξυπηρετεί την πρόσβαση μέσω Πρέβεζας, ενώ επιμέρους έργα για βελτίωση του υπόλοιπου εθνικού και επαρχιακού δικτύου έχουν βελτιώσει την προσβασιμότητα στην ευρύτερη περιοχή και τη σύνδεση της με τα υπόλοιπα αστικά κέντρα. Η γειτνίαση με σημαντικούς τουριστικούς προορισμούς, όπως η Πρέβεζα και τα Ιόνια νησιά, αυξάνει τη δυνατότητα ανάπτυξης τουριστικής δραστηριότητας, ενώ η πόλη της Άρτας λειτουργεί ως το πλησιέστερο αστικό κέντρο, για ανεφοδιασμό και εξυπηρέτηση λοιπών αναγκών των μόνιμων κατοίκων του οικισμού.

Ωστόσο, ως ιστορικός οικισμός, η Κορωνησία παρέμενε, μέχρι και πριν μισό αιώνα περίπου, προσβάσιμη μόνο από τη θάλασσα, καθώς ως νησί ήταν αρχικά αποκομμένο, χωρίς άμεση οδική σύνδεση με την ηπειρωτική ενδοχώρα. Τότε η συγκοινωνία και ο ανεφοδιασμός πραγματοποιούνταν αποκλειστικά μέσω θαλάσσιων διαδρομών, με πιο συχνή σύνδεση να υπάρχει με το κυριότερο λιμάνι του κόλπου, αυτό της Πρέβεζας. Τα υπόλοιπα λιμάνια του Αμβρακικού κόλπου αποτελούσαν τα κοντινότερα σημεία σύνδεσης της Κορωνησίας με τον υπόλοιπο ελλαδικό χώρο, διευκολύνοντας τις μετακινήσεις και τις εμπορικές συναλλαγές των κατοίκων με άλλες περιοχές του κόλπου και γενικότερα της Δυτικής Ελλάδας.

Η κατασκευή του οδικού άξονα επί της λουρονησίδας που συνδέει τον οικισμό της Κορωνησίας με το νησί της Σαλαόρας, και έτσι με την ηπειρωτική ενδοχώρα, πραγματοποιήθηκε μετά τα μέσα του προηγούμενου αιώνα, αλλάζοντας ριζικά την προσβασιμότητα του οικισμού, καθώς προσέφερε για πρώτη φορά άμεση οδική σύνδεση. Ο νέος δρόμος έδωσε τη δυνατότητα ταχείας πρόσβασης στην Κορωνησία, ενισχύοντας έτσι τη σύνδεσή της με το λοιπό οδικό δίκτυο της Ηπείρου και διευκολύνοντας τις μετακινήσεις των κατοίκων και των επισκεπτών.

ΠΟΛΙΤΙΣΜΙΚΟ ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ

Εκτός από το εκπληκτικό φυσικό περιβάλλον υψηλής ποιότητας και αξίας (Βλέπε Εικ. 8.4.5.κ Χάρτης φυσικό περιβάλλον ευρύτερης περιοχής και κεφάλαιο 8 του παρόντος τεύχους), το πολιτισμικό περιβάλλον της ευρύτερης περιοχής είναι πλούσιο σε ιστορικές και θρησκευτικές αναφορές. Ο τόπος διαθέτει πλούσια ιστορία και πολιτισμό που διατρέχει τους αιώνες, και συνδέεται με σημαντικά ιστορικά και θρησκευτικά γεγονότα.

Στην ευρύτερη περιοχή συναντώνται σημαντικοί αρχαιολογικοί χώροι (βλ. Φιδόκαστρο, Αρχαίο θέατρο Νικόπολης, Ωδείο Νικόπολης, κ.α.), θρησκευτικά μνημεία των βυζαντινών χρόνων και της τουρκοκρατίας (βλ. Παναγία Κορωνησίας, Άγιος Ονούφριος, κ.α.), αλλά και οχυρωματικά μνημεία, με σημαντικότερο το Κάστρο της Κούλιας, από όπου υπάρχει απρόσκοπτη θέα του κόλπου και των γειτονικών νησιών.

Τα σημαντικά αυτά μνημεία ιστορικού και πολιτισμικού ενδιαφέροντος, αποτελούν ένα πεδίο σχετικά ανεξερεύνητο, που χρειάζεται καταγραφή, αξιολόγηση, προστασία και ανάδειξη. Σε κάθε περίπτωση καταδεικνύουν τον σημαντικό ρόλο της περιοχής, όχι μόνο για την ιστορία της Ηπείρου αλλά για τον Ελληνισμό εν γένει, ενώ δύνανται να αποτελέσουν πόλο έλξης επισκεπτών και περιπατητών.

Επιπλέον, η παραδοσιακή αρχιτεκτονική του τόπου (στο βαθμό που διατηρείται), αντικατοπτρίζει την ιστορική σχέση του ανθρώπου με το τοπίο, μέσα από χαμηλά λίθινα κτίσματα, που σέβονται τη μορφολογία και την κλίμακα της περιοχής, εναρμονίζονται και εντάσσονται πλήρως στο φυσικό περιβάλλον, που συμπληρώνεται και με την ύπαρξη του ιστορικού ενετικού ελαιώνα της Κορωνησίας.

Ξεχωριστό στοιχείο του πολιτισμικού περιβάλλοντος, αποτελεί το σύστημα αλίευσης με τα παραδοσιακά διβάρια, καθώς αποτυπώνουν στο χώρο μια πλούσια ιστορική παράδοση που συνδέεται άρρηκτα με την αλιεία και την τοπική οικονομία. Τα διβάρια έχουν μακραίωνη παρουσία στην Κορωνησία και, η χρήση τους στην περιοχή χρονολογείται ήδη από την περίοδο του βυζαντίου, όταν οι τοπικές κοινότητες αναπτύσσονταν γύρω από τις λιμνοθάλασσες και τους υγροβιότοπους του Αμβρακικού Κόλπου, καθώς στήριζαν οικονομικά τον τοπικό πληθυσμό, ο οποίος αξιοποιούσε εμπορικά τους φυσικούς πόρους και ιχθυοαποθέματα της περιοχής. Ιστορικά κατέχουν κεντρική θέση στην κοινωνική και οικονομική ζωή του τόπου, αποτελούν ισχυρό πολιτιστικό στοιχείο της τοπικής αλιευτικής κοινότητας και διατηρούν μέχρι σήμερα ζωντανές τις παραδοσιακές πρακτικές.

Η συνύπαρξη των διβαριών με το φυσικό τοπίο ενισχύει την αίσθηση της ιστορικής συνέχειας, ενώ η διαχείρισή τους από τοπικούς αλιευτικούς συνεταιρισμούς, διατηρεί την παραδοσιακή πρακτική της αλιείας με σεβασμό στο υδάτινο περιβάλλον του Αμβρακικού κόλπου. Η διατήρηση της παράδοσης συμβάλει στη διαμόρφωση της ταυτότητας του τόπου, αντικατοπτρίζοντας την πολυεπίπεδη σχέση των ανθρώπων με τον Αμβρακικό και την ιδιαίτερη σημασία των λιμνοθαλασσών στην καθημερινή ζωή της κοινότητας.

ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΕΣ ΔΙΑΔΡΟΜΕΣ

Η περιοχή της Κορωνησίας στον Αμβρακικό Κόλπο αποτελεί σημαντικό σταθμό για περιπατητικές και πολιτιστικές διαδρομές, οι οποίες ακολουθούν συχνά ιστορικές οδούς και μονοπάτια. Παρότι η πρόσβαση σήμερα πραγματοποιείται κυρίως μέσω της σύγχρονης οδού, αυτή έχει χωροθετηθεί στη λουρονησίδα που συνδέει την Κορωνησία με τη Σαλαώρα, δίνοντας στους επισκέπτες τη δυνατότητα να προσεγγίσουν έτσι ένα από τα πιο ιδιαίτερα τοπία του Αμβρακικού, καθώς κινούνται ανάμεσα σε θάλασσα και λιμνοθάλασσα, συναντώντας στην πορεία τους τα παραδοσιακά διβάρια.

Εντός του οικισμού, μία από τις κύριες διαδρομές οδηγεί στο ιστορικό ναό της Παναγίας, ο οποίος βρίσκεται σε ύψωμα του νησιού, με πανοραμική θέα στις υδάτινες επιφάνειες του κόλπου. Το μονοπάτι συνεχίζει, ακολουθώντας τη φυσική κλίση του εδάφους, μέσα από τον ιστορικό ενετικό ελαιώνα, για να καταλήξει στο ξέφωτο όπου δεσπόζει η Κούλια, το κάστρο της Κορωνησίας, σημείο επίσης με θέα στον Αμβρακικό.

Επιπλέον, η ευρύτερη περιοχή προσφέρει μια ποικιλία πολιτιστικών και αθλητικών διαδρομών που αναδεικνύουν την ιστορία, τη φύση και τον πολιτισμό της.

Μονοπάτι του Οσίου Ονούφριου

Στην Κορωνησία έχει αναβιώσει με την μορφή της πολιτιστικής διαδρομής μονοπάτι που, σύμφωνα με την τοπική παράδοση, συνδέεται με το βίο του Οσίου Ονουφρίου. Το μονοπάτι «περιδιαβαίνει» τα 3 νησιά του συμπλέγματος, προσφέροντας στους περιπατητές την ευκαιρία να εξερευνήσουν το φυσικό τοπίο και την ιστορική κληρονομιά της περιοχής.

Διάπλους Αμβρακικού

Ο Διάπλους Αμβρακικού Κόλπου αποτελεί ετήσια κολυμβητική εκδήλωση με στόχο την ανάδειξη της μοναδικότητας και της οικολογικής σημασίας του Αμβρακικού. Πραγματοποιείται στα τέλη Ιουλίου και συγκεντρώνει κολυμβητές από όλη την Ελλάδα και το εξωτερικό, οι οποίοι διανύουν διαδρομές απόστασης 11 ή 3 χιλιομέτρων, με τον τερματισμό να γίνεται συνήθως στην Κορωνησία. Η διαδρομή που ακολουθούν οι συμμετέχοντες προσφέρει θέα στους υγροβιότοπους, στις λιμνοθάλασσες και στο ιδιαίτερο τοπίο του κόλπου, δίνοντας στους κολυμβητές την ευκαιρία να κολυμπήσουν μέσα σε ένα από τα σημαντικότερα οικοσυστήματα της Ελλάδας. Η διοργάνωση στοχεύει πέρα από την προώθηση του αθλητισμού, και στην ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με την ανάγκη προστασίας του ευαίσθητου οικοσυστήματος του Αμβρακικού. Ο Διάπλους υποστηρίζεται από τοπικές αρχές, περιβαλλοντικές οργανώσεις και εθελοντές, ενισχύοντας την τοπική κοινότητα.

Διαδρομές για Ποδήλατο, Τρέξιμο, Κολύμπι, Κανό και Περπάτημα

Η Κορωνησία και η ευρύτερη περιοχή του Αμβρακικού προσφέρουν ιδανικές συνθήκες για ποικίλες δραστηριότητες στη φύση, που συμβάλλουν στην ανάδειξη του φυσικού και πολιτιστικού πλούτου της, προσφέροντας στους επισκέπτες μια ιδιαίτερη εμπειρία. Τέτοιες δραστηριότητες περιλαμβάνουν:

• Ποδηλασία: Οι επίπεδες διαδρομές γύρω από τις λιμνοθάλασσες και τις λουρονησίδες είναι κατάλληλες για ποδηλασία, επιτρέποντας στους επισκέπτες να απολαύσουν τοπία μοναδικής ομορφιάς.
• Τρέξιμο και Περπάτημα: Τα μονοπάτια, όπως αυτό του Οσίου Ονούφριου, προσφέρουν ευκαιρίες για τρέξιμο και πεζοπορία σε φυσικό περιβάλλον, με μοναδική θέα στα οικοσυστήματα του Αμβρακικού.
• Κολύμπι και Κανό: Τα ήρεμα νερά του Αμβρακικού είναι ιδανικά για κολύμπι και κανό, επιτρέποντας την εξερεύνηση των και των νησίδων του.